De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) publiceerde deze week het essay (On)gehoorzaam Bestuur), een onderzoek in opdracht van Verus naar situaties waarin onderwijsbesturen bewust afwijken van wettelijke verplichtingen omdat zij menen daarmee het belang van leerlingen beter te dienen. Recente casuïstiek, zoals de keuze van enkele besturen om de doorstroomtoets niet af te nemen, maakt zichtbaar hoe complex de afwegingen zijn tussen regelgeving, pedagogische opdracht en bestuurlijke verantwoordelijkheid.
De auteurs maken, geïnspireerd door het werk van Paul Ricoeur, duidelijk dat gehoorzaamheid en ongehoorzaamheid geen eenvoudige tegenstellingen vormen. Bestuurders opereren steeds op drie niveaus:
waarden (wat is het juiste?)
normen (wet- en regelgeving)
praktische wijsheid (wat is in deze context het juiste om te doen?)
Spanningen ontstaan wanneer betrokkenen vanuit verschillende niveaus naar dezelfde situatie kijken of wanneer deze lagen niet expliciet worden gemaakt. Handelen buiten de geldende normen betekent daarom niet per definitie dat een bestuurder ongehoorzaam is; het is mogelijk het juiste te doen en toch als ongehoorzaam te worden gezien. Situaties waarin waarden, normen en praktijk uiteenlopen, vragen om een scherp en zorgvuldig gesprek tussen bestuur en raad van toezicht.
Verus duidt het onderzoek als onderdeel van haar strategische thema Geïnspireerd Goed Besturen en benadrukt drie bewegingen: meer ruimte voor vertrouwen, meer ruimte voor het pedagogisch perspectief en meer aandacht voor het gemeenschappelijke verhaal van de organisatie. Deze elementen sluiten aan bij de ontwikkeling binnen governance en toezicht: het versterken van moreel kompas, professionaliteit en reflectie in besluitvorming.
Het onderzoek onderstreept daarmee het belang van een volwassen samenspel tussen bestuur, intern toezicht, medezeggenschap, inspectie en overheid. Een stelsel waarin ruimte bestaat voor reflectie en waarin het gesprek over waarden structureel wordt gevoerd, draagt bij aan beter bestuur en daarmee aan beter onderwijs en opvang.