Effectief toezicht draait niet om codes en structuren, maar vooral om menselijk gedrag: de bereidheid om kritisch te denken, tegenspraak te waarderen en samen te leren van verschillen. Goed toezicht is een kwestie van effectief ruziemaken, aldus promovendus Klaas Heemskerk. Deze maand promoveert hij aan de Universiteit van Amsterdam op zijn proefschrift: 'Fight the good fight! How conflict matters for supervisory boards in educational organisations'. Op basis van zijn proefschrift schreef hij dit artikel voor VTOI-NVTK.
Goed bestuur en toezicht is essentieel. In het onderwijs is het belang daarvan pijnlijk duidelijk geworden door incidenten als bij Amarantis (2012) en ROC Leiden (2015), waar raden van toezicht hun taak te kort schoten. Na zulke incidenten volgt vaak een roep om strengere regels en voorschriften, maar maken die een raad van toezicht ook echt effectiever?
De centrale stelling in het proefschrift van Heemskerk is dat de effectiviteit van een raad niet wordt bepaald door zijn structuur of formele regels, maar vooral door gedrag. Hoe leden samenwerken, communiceren en met elkaar omgaan, bepaalt of intern toezicht daadwerkelijk goed functioneert. Raden van toezicht zijn besluitvormend teams, waarin groepsprocessen en de onderlinge dynamiek een grote rol spelen.
Een belangrijk element daarin is conflict. Waar conflicten vaak worden gezien als bedreigend, laat dit promotieonderzoek zien dat ze ook positief kunnen werken. Heemskerk maakt daarbij onderscheid tussen taakconflicten, die gaan over inhoud en strategie, procesconflicten, die betrekking hebben op de manier van samenwerken, en relatieconflicten, die voortkomen uit persoonlijke spanningen. Taakconflicten blijken de besluitvorming te verbeteren, omdat ze leiden tot kritischere discussies en beter gebruik van kennis. Relatieconflicten daarentegen schaden de samenwerking en verminderen de effectiviteit van de raad.
Cruciaal voor die constructieve omgang met conflicten zijn cohesie en participatief leiderschap. Cohesie – het onderlinge vertrouwen en de verbondenheid binnen de raad – zorgt ervoor dat leden verschillen durven bespreken zonder dat dit tot persoonlijke spanningen leidt. Een participatieve leiderschapsstijl, waarbij de voorzitter ruimte geeft aan diverse perspectieven en samenwerking stimuleert, draagt hier sterk aan bij.
Daarnaast introduceert Heemskerk in zijn proefschrift het idee van conflictprofielen: unieke combinaties van verschillende soorten conflicten binnen een raad. Sommige raden hebben veel inhoudelijke discussie en weinig persoonlijke spanningen, terwijl andere vooral met relationele wrijving kampen. Deze profielen geven een genuanceerd beeld van hoe conflict en effectiviteit samenhangen en over de tijd veranderen.
Opvallend is dat conflictprofielen met relatief veel relatieconflicten, die in andere teams schadelijk zijn, is raden van toezicht juist beter laten functioneren. Goed toezicht gaat niet zonder conflict.
Het onderzoek levert zo drie inzichten op: conflict is meerledig, de verschillende conflictdimensies beïnvloeden elkaar, en specifieke conflictprofielen helpen verklaren waarom sommige raden beter functioneren dan andere. Daarmee wordt het traditionele idee losgelaten dat harmonie altijd wenselijk is. Een zekere mate van conflict en spanning blijkt juist nodig voor goed toezicht.
Wanneer u interesse heeft in dit onderzoek, kunt een exemplaar van het proefschrift aanvragen via klaasheemskerk@planet.nl.
De openbare verdediging vindt plaats op vrijdag 31 oktober om 10.00u in de Agenietenkapel van de Universiteit van Amsterdam (OZ Voorburgwal 229-231).